PEYAMİ SAFA’YA GÖRE TÜRK DİLİ

Türk Dilinde Sadeleşme Hareketleri

Peyami Safa’nın özellikle Genç Kalemler ile sistemleşen sadeleşme hareketine cephe aldığını

görüyoruz. “Lisân için, fikrin fedâ edilemeyeceği” kanaatinde olan Safa, lisânı sadeleştirmek için basit fikirlerin sınırlı lügati içinde bocalamayı gericilik olarak -kendi ifadesiyle söyleyelim- “tereddî” olarak nitelendirir ve bu yüzden Genç Kalemler’in önemli isimlerinden Ömer Seyfettin’i tenkit eder. Safa’ya göre Ömer Seyfettin’in eserlerinde “muğlak bir ruh tahliline rastlayamadığımız gibi, sadelik fikri onda basitliğe dönmüştür.” Safa (1932a)

Genç Kalemler’in konuşma dilini yazı diline yaklaştırma gayesini de eleştirir.

Yine Peyami Safa, konuşma dilinin yazı dilinden ayrılması gerektiğini, konuşurken mimik ve jest yardımlarının birçok kelimeyi tasarruf ettirmesinden hareketle izah eder. Fakat yazı dilinde böyle bir kolaylık yoktur.

Türk Dili ve Yabancı Kelimeler

Peyami Safa’ya göre hiçbir dil, “öz”, “sâfiyet” hâlinde değildir. Çünkü evrensel münasebetler dil üzerinde etki ve tesir sahibidir. Safa(1932b) Bu anlamda her dil başka dillerin terkibidir. Bu yüzden “öztürkçe” talebinde bulunanlar “itidâlli” olmak zorundadır. Safa(1958a)

Safa’ya göre dilimize giren her kelime, lügatimize alınmamalıdır. Evvela onun bizimle aynîleşmesi, bizim malımız olması gerekir. “Tebâsını değiştiren her yabancı Türk olamayacağı gibi, imlâsını değiştiren her kelime de kolayca Türk lügatinde yer alamaz.”

Peyami Safa, her konuda olduğu gibi, dil münakaşasında da aşırılıktan uzak durulmasını istemektedir: Aşırı yabancı kelime düşmanlığı nasıl bir dil taassubu ise, Türkçe karşılığı bulunan veya bulunabilecek olan yabancı kelime hayranlığı da züppeliktir. Zaten bu memleket ne çekmiş ve çekiyorsa softa ve züppe kafası yüzünden çekmiyor mu? Safa (1958a)

Bu münakaşada belki yarımşar yarımşar, fakat herkes haklıdır. İçinde yabancı kelime olmayan tek bir medenî lisan yoktur; yabancı kelimeden korkmayalım. Fakat yabancı kelimelere kapılarını ardına kadar açmış tek bir medenî lisan da yoktur. Lisanın kapıları önüne kontrol koyalım. Bu kontrol, ne maarif müfettişidir, ne de dil kurumu üyesi. Bu kontrol Türk sanatkârının zevkidir: Ona güveniniz. Safa (1999, s. 71.)

Terimler

Peyami Safa, terim kargaşalığının ana sebebi olarak eğitim kurumlarının sistemsiz oluşunu gösterir. O terim meselesinde ana dille mektep, hayat diliyle mektep, kültür diliyle mektep ve sonuçta mekteple mektep arasında bir alakanın aranması ve bir “vahdet”e varılmasını ister. Çünkü bu birlik olmadığı için liseden üniversiteye geçen öğrenci ya tıp fakültesinde olduğu gibi Lâtince terimlerle ya da edebiyat fakültesinde olduğu gibi Arapça, Farsça, Latince, Fransızca, Yunanca ve Türkçeden mürekkep ıstılahlarla karşılaşmaktadır. Bütün bu terim karmaşasının giderilmesi Safa’ya göre sistemin yeni baştan yapılandırılmasıyla mümkündür.

Harf Devrimi

Peyami Safa, başlangıçta Harf Devrimine karşı ciddî bir muhalefet göstermesine rağmen söz konusu değişimden sonra geriye dönüşün imkânsız olduğunu görmüş ve hatta okullar için gramer kitapları dahî yazmıştır.(Ayvazoğlu, 1998, s.103) Buna rağmen Peyami Safa, okullarda Latin harflerinin yanı sıra Arap harflerinin de okutulması taraftarıdır. Bu düşüncesinin temelinde kültürün devamlılığı fikrine inanmış olması vardır. Peyami Safa, Arap harflerini öğrenmeyi ilimde derinleşmenin ilk ve temel adımlarından biri olarak görür. Ona göre “Arap harfi bilmeyen bir genç için Türk tarihinde ve Türk edebiyatında orta seviyeyi bulacak kadar derinleşmek imkânsızdır.”Safa (1999, s.54)

Öztürkçe

Harf devriminin doğal neticesi olarak dilimizin Arapça ve Farsça kelimelerden mümkün olduğunca ayıklanmasına çalışıldı ve atılan kelimelerin yerine öztürkçe karşılıklar bulma yoluna gidildi. Ancak söz konusu uğraşıda o derece ileri gidilmişti ki Atatürk bir bakıma bu aşırılığı engellemek için Güneş- Dil Teorisi’ni ortaya atmak zorunda kaldı. Fakat Atatürk’ün ölümünden sonra Dil Kurumu, adeta zaptedildi ve dil istismarcıları 1980 yılına kadar, kendi fikirlerinin dışında olanları ya istifaya zorlayarak yahut da zor kullanarak Kurum’dan uzaklaştırdı. Aralarında Fuat Köprülü, Halide Edip, Yahya Kemal, Hüseyin Cahit gibi insanlar istifa ederek Kurum’dan ayrılırken, Falih Rıfkı, Halit Fahri, İsmail Habib Sevük, Ahmet Cevat Emre, Besim Atalay, Tahsin Banguğlu, Abdülkadir İnan, Ahmet Temir, Ali Fehmi Karamanlıoğlu, Muharrem Ergin, Faruk Kadri Timurtaş, Osman Nedim Tuna, Necmettin Hacıeminoğlu ve Peyami Safa gibi yazar, dilbilimci, akademisyen, genç yaşlı herkes Kurum’dan atılmış, istifaya zorlanmış veya pasif hale getirilmişti.

Peyami Safa da Türk Dil Kurumu’ndan uzaklaştırılmıştır; çünkü o, temelde öz bir dilin olamayacağı fikrindedir. “Milletler arasında zaruri kültür mübadeleleri neticesinde her

dil yabancı dillerden kelime almıştır. Her dil mürekkeptir.” Safa (1958a)

Öztürkçe’nin bir hayal olduğu anlaşılmıştır. Çünkü Arapça ve Farsça kelimelere yeni karşılıklar bulunamadığı gibi, uydurulanlar da yaşamamıştır. Safa (1958c)

Bazı yazıcılar, mesela ‘icâp ettiği’ veya ‘lâzım geldiği’ sözünü kullanmamak için ‘gerekleştiği’ gibi aykırı neolojizmler uyduruyorlar. Daha beteri var: Şimal Türklerinin aramızda hiç duyulmamış, lehçemize ve şivemize uymayan, bize Japonca’dan daha yabancı sözlerini tereddüt etmeden dilimize sokmak istiyorlar. (Safa,1997)

Aslında öztürkçe savunucularının pek çoğu tarihe ve geleneğe cephe almış insanlardı. Tarihten ve gelenekten uzak uydurma bir “istikbâl tasavvuru”, Mehmet Kaplan’ın tespitiyle onları mâziyi inkâr etme yoluna götürmüştü. (Kaplan,1997,s 183.) Bu yüzden Dil devrimi temel maksadından uzaklaştırılmış ve uzun yıllar istismar edilmiştir.

ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

Peyami Safa, dile ait problemlerin çözümünde edebiyatçılara daha fazla yer verilmesini istemektedir. Safa’ya göre edebiyatçılar, dilcilerin araştırmalarından çıkacak sonucu beklemek yerine bizzat soruna müdahale etmelidir.

Peyami Safa, dille ilgili problemlerin çözümünün zamana yayılması görüşündedir.Ona göre alelacele ve üstünkörü kararlar yanlış sonuçlar doğurabilir. Bir ‘paradoks’ gibi görünür ama, hakikatin ta kendisidir: Dil işinde hızlı gitmenin en büyük şartı yavaş gitmektir. Bu o kadar böyledir ki, tekâmülün ritmine uyarsak, birkaç yıl sonra geriye baktığımız zaman büyük bir mesafeyi ışık hızıyla aştığımızı göreceğiz. Çünkü ferdî hayatımız içinde bize yavaş ‘gelen’ şey, çok defa, millî zaman ve tarih içinde, ancak mâziye geçtikten sonra idrak edebileceğimiz bir çabukluğun sırrını taşır. Safa (1999, s. 110)

Peyami Safa, bütün bunların gerçekleşmesi için bir “akademi”nin varlığını zorunlu görür. O, dil’le ilgili problemlerin çözümünün bu akademi vasıtasıyla gerçekleşeceğine inanır. Dilciler ve edebiyatçıların hem kendi içlerinde hem de birbirleriyle anlaşamamalarının temelinde onları biraraya getirecek bir akademinin yokluğu olduğunu söyleyen Safa, akademinin varlığıyla hem bu ihtilafların biteceğini hem de lisan davasında meydana gelen bu birliğin dildeki kargaşalığa ve ikiliğe son vereceği fikrindedir.

Arş. Gör. Yusuf Akçay

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi

Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü

TÜRK DİLİNİN TARİHİ GELİŞİMİ

Türkçe’nin ilk devresi hakkında açık ve kesin bir bilgi yoktur. İlk devrede Ana Türkçe ve daha sonraki devresinde İlk Türkçe adı verilmektedir. Bu devrelerden bugüne örnek kalmamıştır. Ana Türkçe farazî bir devredir. İlk Türkçe devresi, tarih sahnesinde görüldüğümüz zamana aittir. İlk Türkçe devresi; Büyük Hun İmparatorluğu zamanındaki Türkçe’dir. Bu devreden elimize herhangi bir örnek geçmemiştir. Hun devrinde söylenmiş bâzı şiirleri Çince metinlerden öğrenmek mümkündür. Vesikalara dayanan devre; Eski Türkçe adı verilen devrededir. Bu devrede milâdın başlangıcından II. asra kadar devam etmiştir. (Eski Türkçe denince ilmî araştırmalarda II. asır akla gelir.) Türkçe’nin tarihî gelişmesi üç devreye ayrılmaktadır.

1- Eski Türkçe devresi : Başlangıçtan, II. asra kadar.
2- Orta Türkçe devresi : II. asır – 13. asır arası.
3- Yeni Türkçe devesi : 13. asır – 20. asır arası.

1. ESKİ TÜRKÇE DEVRESİ :
Bu devrenin bilinen ilk metinleri 8. yüzyılda dikilmiş olan Orhun anıtlarıdır. Bu devre de içinde ikiye ayrılır.
a) Göktürkçe : Kendi yazımız olan Göktürk alfabesi kullanılmıştır. Bugüne kadar gelen en eski metindir. Göktürk yazısı ile yazılmış anıtlardır.
b) Uygurca : İslâmiyet’ten önceki bu Eski Türkçe devresinin Göktürk yazıtlarından sonraki yazılı ürünleri Uygur Türkçesi metinleridir.
Uygur Türkleri; Göktürklerin millî yazı dillerini bırakmış İranlılarla akraba olan bir kavim Soğdların yazısını ve Mani-Buda dinlerini kabul etmişlerdir. Eski Türkçe devresinin ikinci bölümünü teşkîl eden Uygur Türkçesi ile yazılmış eserler dinî mahiyettedir.

2. ORTA TÜRKÇE DEVRESİ :
Bu devrede gerek Türk dilinde, gerek Türk kültüründe önemli değişmeler olmuştur. 10. asırda İslâmiyet resmen kabul edilmiş ve yazı olarak Arap harfleri alınmıştır. Bu devrede Karahanlı devletinin bulunması dolayısıyla Karahanlı Türkçesi de denmektedir. İslâmiyet’ten sonraki Türk edebiyatının ilk eseri Kutadgu Bilig’dir.
11. asırda yeni yazı dillerinin meydana gelem temayülü gösterdiği bir çağdır. Eski Türkçe devresindeki yazı dilinin ve bunun son safhası olan Uygur Türkçesi’nin bir devamı sayılmakla beraber zamanında Hakaniye Türkçesi diye adlandırılan Karahanlı Türkçesi, Doğu Türkçesi yazı dilinin başlangıcı olarak da kabul edilmektedir. Doğu, Batı ve Kuzey Türkçeleri olarak 13. asırdan itibaren ortaya çıkmaya başlayan yeni yazı dilleri devresi ile Eski Türkçe devresi arasındaki bu döneme; Orta Türkçe devresi veya geçiş devresi denmektedir.

3. YENİ TÜRKÇE DEVRESİ :
11. asrın yeni yazı dillerinin meydana gelme temayülü göstermeye başladığı Orta Türkçe devresini açıklarken işaret etmiştik. 13. asır sonlarına doğru, Doğu ve Batı Türkçe arasında yeni ve birbirinden farklı yazı dilleri meydana gelemeye başlamıştır. Doğu Türkçesi, Eski Türkçe’nin ve Karahanlı Türkçesi’nin bir devamı olarak ortaya çıkmıştır. Doğu Türkçesi, Orta Asya müşterek Türkçesi demektir. Batı Türkçesi, Oğuz Türkleri’nin konuşma diline dayanmaktadır. 13. asırdan itibaren yazı dili olarak kullanılmıştır. Batı Türkçesi iki koldan gelişmiştir. Bunları Osmanlı Türkçesi ve Azerî Türkçesi kabul edebiliriz. Bunlar arsındaki fark 15. asrın sonlarında görülmüştür. Daha önce her iki yazı dili de aynı özellikleri taşımıştır. Doğu Türkçesi’nin bir de Kuzey kolu vardır. 15. asra kadar devam etmiştir. Doğu Türkçesi ile ilgili Kuzey Türkçesi’ni Kıpçak Türkleri’nin kullandıkları yazı dili oluşturmuştur. Kıpçak Türkçesi mahsullerine, Kuzey Afrika’da ve Mısır’da rastlanmaktadır. Daha sonra Kıpçakça, Oğuzca unsurlar alarak Batı Türkçesi ile birleşmiştir. Çağatayca öncesi, Doğu Türkçesi adı da verilmektedir. Çağatay Türkçesi 15. asırda edebiyat dili olarak Ali Şîr Nevaî tarafından kurulmuştur. 16. asırda Babür Şah Çağatay Türkçesi’nin büyük temsilcisidir. 17. asırda da Çağatay Türkçesi ile yazılmış bâzı eserler bulunmaktadır. Çağatay Türkçesi’nin yerine Özbek yazı dili gelmiştir. Kuzey Türkçesi olarak Kıpçak Türkçesi’nden sonra Kırım ve Kazan Türkçesi’nin devam ettiğini görüyoruz. Batı Türkçesi iki koldan gelişmiş ve böylece bir edebiyat oluşmuştur. Osmanlı; Türkiye Türkçesi’nin tarihî devresini teşkil etmiştir.
Bugün yeni Türkiye Türkçesi kullanılmıştır. Azerî Türkçesi ise Kuzey ve Güney olmak üzere iki kolda gelişmiştir. Doğu Anadolu halk ağızları lehçe itibari ile Azeri Türkçesi’ne yakındır. Böylece Teni Türkçe devresi 13. asırdan 1908′e kadar gelmiştir. Bunun kolları Osmanlı ve Azerî Türkçesi, Çağatay öncesi ve Çağatayca, Kıpçak Türkçesi ve Kazan Türkçesi’dir. Yeni Türkçe devresi bugünkü modern hâlini almıştır.

Not: http://www.satiraraligi.com/turkcenintarihigelisimi.htm ‘den alıntıdır..

Üyelik Sistemi

Arkadaşlar kütüphanemizde üyelik sistemini kurduk ve her geçen gün artan kütüphane üyelerimizin arasında sizleri de görmek istiyoruz. Üyelik için derneğimizi bir kere ziyaret etmeniz veya web sayfamızın iletişim sayfasından bir mail atmanız yeterli. Bu sistemle derneğimize bağışladığınız/bağışlayacağınız kitaplar sayesinde binlerce diğer kitaplara ulaşma imkânı sizleri bekliyor.

Fiziki Çalışmalar

Kütüphanemizin fiziksel eksikliklerini tamamladığımız şu sıralar kütüphanemizde bir düzen oturtmaya başladık. Kütüphanemizin fiziksel ihtiyaçları ile ilgilenecek arkadaşlarla bir araya gelmek istiyoruz. Şuan kütüphanemizde olan tasnif çalışmalarında yardımcı olacak, günlük temizliğinde bize yardım edecek, kütüphanemize kitap almak için gelenlere yardımcı olma noktalarında gönüllüleri bekliyoruz. Kütüphanemizde zaten bir mesai düzeneği işlemektedir. Ancak bu mesaide yeni arkadaşlarımızın da aramıza katılması bizi memnun edecektir.

Türk Dili Grup Çalışması

Grup çalışmalarına ilk olarak ‘Türk Dili Grup Çalışması’ ile başladık. Keyifli sürprizleri de kapsayan böyle bir çalışma grubu ile hem kendi dil standardına katkıda bulunmak ve hem de öz dilimize karınca kararınca bir fayda sağlamak isteyen arkadaşlarımızı aramızda görmek istiyoruz. Her hangi bir şekilde bu çalışmanın içerisinde yer almak isteyen üyelerimiz forumlarımız aracılığı ile veya dernek merkezimize gelerek bize ulaşabilirler.

Kütüphanemizi Bölümlere Ayırdık

Kütüphanemizi bölümlere ayırıyoruz. Üyelerimizle yapmayı planladığımız, gönüllü arkadaşlarımızın görev almalarını istediğimiz bir diğer husus da kütüphane bölümlerinde yer almaları. Bu bölümleri şimdilik müzik, hukuk, tarih, roman, edebiyat, dini kitaplar, kişisel gelişim, halkla ilişkiler, reklamcılık adı altında tanımladık. Bu ana başlıkların bir de alt başlıklarını oluşturacağız. Mesela isteyen bir arkadaşımız edebiyat ana başlığı altında Mehmet Akif Ersoy’un Safahat kitabını çalışabilir yine aynı başlık altında batı edebiyatını veya halk edebiyatını, tasavvuf edebiyatını çalışıp bu konuda kendini geliştirebilir. Bunun yanında müzik grubunda yer alıp Türk müziği, batı müziği üzerinde çalışabilir. Ayrıca bulunduğu bölümün olmazsa olmaz kitaplarını, genel faaliyetlerini belirlemede katkı sağlayabilir. Yapacağımız bu düzenleme ve bunların paralelinde oluşturacağımız grup çalışmalarında bizimle birlikte çalışmak isteyen arkadaşlarla irtibata geçip onların da katkılarıyla daha güzel çalışmalar ortaya çıkarmayı istiyoruz.

 Kütüphaneden ve personelinden birinci derece sorumludur.
 Kütüphane personelinin takibini yapar.
 Kütüphanenin fiziksel ihtiyaçlarının giderilmesini sağlar.
 Tedarik edilen kitapların tanzimi ve kayda alınması konusunda personeli yönlendirir.
 Alınması kararlaştırılmış kitapların satın alınmasını sağlar.

A. Çalışma grupları ile ilgili

 Çalışma konularının tespiti.
 Çalışma gruplarının oluşturulması.
 Çalışma grubu uzman gözetmenlerinin tespiti ve bu kişilerle veya aracı olabilecek kimselerle temasa geçilmesi.
 Uzman gözetimi dahilinde çalışma grubu faaliyetlerinin yürütülmesi.
 Araştırma konusu dahilinde sunum hazırlama.
 Sunumların gözetmen ve dinleyiciler önünde yapılması.
 Sunumların gözetim dahilinde yazıya dökülmesi.

B. Alınması gereken kitaplarla ilgili

 Her okulun nitelikli öğretim üyelerinin tespiti.
 Bu kimselerle yapılacak mülakatların çerçevesi ve kimlerce yapılacağının belirlenmesi ve olası bir seçenek olarak iletişimin doğrudan yazışma suretiyle gerçekleştirilmesi
 Bunun sonucunda öğretim üyeleri kitap tavsiyelerinden oluşan bir kitap ve makale bilgi bankasının oluşturulması.
 Tecrübeli yayıncılarla diğer nitelikli kimselerin tespit kriterleri konusunda görüşmelerin yapılması.
 Bilgi bankası doğrultusunda bir kitap ve makale broşürünün hazırlanması.
 Broşür çerçevesinde bir önceliklendirilmiş kitap ve makale listesinin hazırlanması.(üyeler arasında alan ilgi anketinin yapılması-önceliklendirme ilkelerinin belirlenmesi [daha iyi kariyere sahip öğretim üyesi, ihtiyaç duyulan alan…vs.]

 Projenin her türlü tanıtımından birinci derecede sorumludur.
 Projenin geniş kitlelere duyurulmasının hangi kanallar vasıtasıyla olacağının tespiti ve bu kanallarla bağlantıya geçilmesi.
 Proje kapsamında yapılan bütün çalışmaların, haftalık olarak internetten duyurulması
 Projenin tanıtımı için organizasyon düzenleme, dergi-broşür yayınlanması, medya reklamları gibi işlerin yürütülmesi.
 Yapılan tanıtımlar sonucunda kitap toplama işinin yapılması
 Projeye destek-sponsor olabilecek kişi ve kuruluşların tespiti ve bu kişi ve kuruluşlarla iletişime geçilmesi, gerekli görüşme ve yazışmaların yapılması.